Ilgari amaldagi Mehnat kodeksi 1995 yil 21 dekabrda qabul qilingan va 1996 yil 1 aprelda kuchga kirgan. U 16 bob va 294 moddadan iborat edi.
Yangi tahrirdagi hujjat 34 bob va 581 moddadan iborat. Yangi tahrirda birinchi marta uy sharoitida, masofadan turib, to‘liq bo‘lmagan ish kunida, o‘rindosh sifatida, jismoniy shaxslar tomonidan ishga yollangan va xususiy tadbirkorlik sub’yektlari kabi ma’lum bir toifadagi ishchilar uchun mehnatni tartibga solish belgilangan.
Yangi Mehnat kodeksida ko‘plab yangiliklar mavjud – kodeksning avvalgi tahririda bo‘lmagan qoidalarni tartibga soluvchi yangi moddalarning kiritilishi ham, qo‘shimchalar ham. Hujjatda mehnat qonunchiligining maqsadi xodimlar, ish beruvchilar va davlat manfaatlarining mutanosibligini ta’minlash hamda uyg‘unlashtirish asosida individual mehnat va ular bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan jamoat munosabatlarini tartibga solishdan iboratligi belgilab qo‘yilgan.
Yangi kiritilgan tartib-qoidalarning asosiy nuqtalari.
- Yangi kodeksda individual mehnat munosabatlarini huquqiy tartibga solishning asosiy tamoyillari mustahkamlangan:
- mehnat huquqlarining tengligi, mehnat va kasb-hunar sohasida kamsitishlarni taqiqlash;
- mehnat erkinligi va majburiy mehnatni taqiqlash;
- mehnat sohasida ijtimoiy sheriklik;
- mehnat huquqlari ta’minlanganligini va mehnat majburiyatlari bajarilishini kafolatlash;
- xodimning huquqiy holatining yomonlashishiga yo‘l qo‘yilmasligi.
Xodim va ish beruvchi o‘rtasidagi individual mehnat munosabatlarini amalda tartibga soluvchi fuqarolik-huquqiy shartnomalar tuzishni taqiqlash mustahkamlandi.
- Asosiy mehnat vazifalarini tartibga soluvchi modda qo‘shildi. Xodimning 21-moddada mustahkamlangan asosiy mehnat huquqlari sezilarli darajada kengaytirildi va to‘ldirildi. Mehnat kodeksida xodimning mehnat huquqlarini tartibga soluvchi modda “Xodimning asosiy huquqlari” deb ataladi va unga quyidagilar kiradi:
- tartib bo‘yicha va shartlarga ko‘ra mehnat shartnomasini tuzish, o‘zgartirish va bekor qilish;
- ish beruvchi tomonidan mehnat shartnomasida nazarda tutilgan ishlarni ta’minlash;
- mehnatni muhofaza qilish bo‘yicha davlat talablariga javob beradigan ish joyi;
- o‘z malakasiga, ishning murakkabligiga, bajarilgan ishlarning miqdori va sifatiga muvofiq o‘z vaqtida va to‘liq haq to‘lash;
- ish vaqtining maksimal davomiyligini belgilash bilan ta’minlangan dam olish;
- ayrim kasblar va ishchilar toifalari uchun ish vaqtini qisqartirish;
- haftalik dam olish kunlarini, ishlamaydigan bayramlarni, shuningdek yillik to‘lanadigan ta’tillarni ta’minlash;
- xavfsizlik va gigiyena bo‘yicha me’yoriy talablarga javob beradigan mehnat sharoitlari, shuningdek ish joyidagi mehnat sharoitlari va mehnatni muhofaza qilish talablari to‘g‘risida to‘liq va ishonchli ma’lumotlar;
- kasbiy tayyorgarlik, qayta tayyorlash va malakasini oshirish;
- kasaba uyushmalari va boshqa tashkilotlarga birlashish;
- jamoa shartnomalari va bitimlarini tuzish;
- xodimning mehnat majburiyatlarini bajarishi munosabati bilan yetkazilgan zararni qoplash va ma’naviy zararni qoplash;
- o‘z mehnat huquqlarini, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish;
- mehnat nizolarini hal qilish.
- Xodimning asosiy vazifalarini belgilab beruvchi modda ham MKning yangi tahriridagi yangi kiritilgan tartib-qoidalaridan. Mehnat kodeksining amaldagi tahririda bunday modda mavjud emas.
- mehnat shartnomasi bo‘yicha o‘ziga yuklangan mehnat majburiyatlarini vijdonan bajarish;
- ichki mehnat tartib qoidalariga rioya qilish;
- mehnat intizomiga rioya qilish;
- belgilangan mehnat me’yorlariga rioya qilish;
- mehnatni muhofaza qilish va mehnat xavfsizligini ta’minlash talablariga rioya qilish;
- ish beruvchining va boshqa xodimlarning mulkidan avaylab foydalanish;
- ish beruvchiga yetkazilgan zararni qoplash;
- o‘z xizmat vazifalarini bajarishi munosabati bilan o‘ziga ma’lum bo‘lgan davlat sirlarini, xizmat, tijorat yoki qonun bilan qo‘riqlanadigan boshqa sirni tashkil etuvchi ma’lumotlarni oshkor etmaslik;
- odamlarning hayoti va sog‘lig‘iga, ish beruvchi mulkining saqlanishiga tahdid soladigan vaziyat yuzaga kelganligi to‘g‘risida ish beruvchiga yoki bevosita rahbarga darhol xabar berish;
- boshqa xodimlarning mehnat vazifalarini bajarishiga to‘sqinlik qiladigan harakatlar qilmaslik.
- Ijtimoiy sheriklikni amalga oshirish tartibi tartibga solinadi
Shuningdek, Kodeks ijtimoiy sheriklikka – yakka tartibdagi mehnat va ular bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan boshqa jamoat munosabatlarini tartibga soluvchi masalalar bo‘yicha xodimlar, ish beruvchilar va davlat manfaatlarini muvofiqlashtirishni ta’minlashga qaratilgan ularning vakillari sifatida xodimlar, ish beruvchilar, ularning vakillari, davlat organlari orasida munosabatlar tizimiga bag‘ishlangan alohida bo‘limni o‘z ichiga olgan.
Ma’lumot uchun: mehnat sohasidagi ijtimoiy sheriklik organlari tizimi boshlang‘ich, hududiy, tarmoq va respublika darajasida tuzilgan ijtimoiy-mehnat masalalari bo‘yicha komissiyalar tomonidan tuziladi.
Yangi MKi xodimlar, ish beruvchilarning vakolatli respublika vakillari va O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi o‘rtasida tuzilgan Bosh jamoa shartnomasining maqomi sezilarli darajada oshdi va ko‘lami kengaydi.
“Ijtimoiy-mehnat masalalari bo‘yicha komissiyalar”ning qonunchilik tushunchasi belgilab qo‘yildi, Respublika uch tomonlama komissiyasining (RUTK) vakolatlari kengaytirildi. Shunday qilib, 25 dan ortiq hollarda tegishli normativ-huquqiy hujjatlarni qabul qilish RUTK ishtirokida (ya’ni, kelishuv yoki fikrni hisobga olgan holda yoki takliflar asosida) amalga oshirilishi belgilab qo‘yilgan.
Masalan, eng kam oylik ish haqi, mehnat shartnomalarining namunaviy shakllari, nomuvofiq tabiiy-iqlim va turmush sharoiti bo‘lgan hududlar ro‘yxati, mehnatni muhofaza qilish sohasidagi me’yoriy-huquqiy aktlar, kasbiy standartlarni ishlab chiqish tartibi, shuningdek, kasanachilar mehnati, sportsmenlar, o‘rindoshlar, uy, ijodiy va pedagogik xodimlar, transport xodimlari, mikrofirmalar, shuningdek, yakka tartibdagi tadbirkor tomonidan yollanganlar mehnatini tartibga solish to‘g‘risidagi me’yoriy-huquqiy aktlar undan keyin RUTK ishtirokida tasdiqlanadi.
Bundan tashqari, pandemiyaning amaliy saboqlarini hisobga olgan holda, yangi Mehnat kodeksida, shuningdek: masofaviy, mavsumiy, vaqtinchalik, bir martalik ishlarni tartibga solish; favqulodda vaziyat sharoitida mehnat munosabatlarini tartibga solish xususiyatlari; xodimlarga qisman to‘lanadigan ta’tillar berish ko‘zda tutilgan.
MKning yangi tahririda mehnat shartnomasini tuzish tartibi imkon qadar batafsil bayon etilgan. Birinchidan, mehnat shartnomasining qaysi shartlari majburiy va qaysi biri qo‘shimcha bo‘lishi mumkinligi belgilandi.
Ishga qabul qilishni rad etishga yo‘l qo‘yilib bo‘lmaydigan holatlarning yangi ro‘yxati belgilandi.
Dastlabki joriy MKda ishga qabul qilish bosqichlari o‘rnatilmagan. Yangisida ular bor.
Kodeksning yangi tahririda ish beruvchining xodimga uning mehnat faoliyati va ushbu tashkilotdagi ish tajribasi haqida ma’lumot berish majburiyati kiritilgan.
Xodim ushbu ma’lumotlarni qanday olishni tanlash huquqiga ega – tasdiqlangan qog‘oz hujjat shaklida yoki ish beruvchining ERI bilan elektron shaklda. Ish beruvchining dastlabki sinov o‘tkazish huquqiga ega bo‘lmagan shaxslar ro‘yxati aniqlandi.
- Aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj toifalari ro‘yxati belgilanadi
Davlat aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj toifalarini ish bilan ta’minlashning qo‘shimcha kafolatlarini (shu jumladan, qo‘shimcha ish o‘rinlari, maxsus tashkilotlar, shu jumladan nogironlar mehnati bo‘yicha tashkilotlarni, qayta tayyorlash va malakasini oshirish bo‘yicha maxsus dasturlarni tashkil etish, ish o‘rinlarining eng kam sonini belgilash orqali) ta’minlaydi.
- Ishchilarni ommaviy ishdan bo‘shatish mezonlari belgilanadi
Yangi Kodeksda ishchilarni ommaviy ishdan bo‘shatish holatlari bo‘yicha kafolatlar nazarda tutilgan. Bunda, mahalliy davlat hokimiyati organlari ishchilarni olti oygacha ommaviy ishdan bo‘shatish to‘grisidagi qarorlarni bir vaqtning o‘zida ish beruvchiga ushbu kechikish natijasida yetkazilgan zararni qisman yoki to‘liq qoplash bilan to‘xtatib turishi mumkin.
Ishchilarni ommaviy ishdan bo‘shatish mezonlariga quyidagilar kiradi:
a) yigirma yoki undan ortiq xodimi bo‘lgan har qanday tashkiliy-huquqiy shakldagi tashkilotni (uning alohida bo‘linmasini) tugatish;
b) xodimlar sonini (shtatini) quyidagi miqdorda:
o‘ttiz kalendar kun ichida ellik va undan ortiq xodimlarni;
oltmish kalendar kun ichida ikki yuz va undan ortiq xodimlarni;
to‘qson kalendar kun ichida besh yuz va undan ortiq xodimlarni qisqartirish.
- «Job offer» tartibga solinadi
Agar ish beruvchi jismoniy shaxsga ish taklifi bilan taklifnoma yuborgan bo‘lsa, ish beruvchi taklifning amal qilish muddati davomida va agar taklifnomada muddat ko‘rsatilmagan bo‘lsa, u taklifnoma yuborilgan sanadan boshlab 1 oy ichida uni ishga qabul qilishni rad etishga haqli emas. Taklifnoma deganda ish beruvchining ushbu shaxs bilan mehnat shartnomasini tuzishga roziligining bevosita, aniq ifodasi tushuniladi. Taklifnoma ish beruvchining tegishli vakolatli mansabdor shaxsi tomonidan yozma yoki elektron shaklda yuborilishi mumkin.
- Yangi MKda 16 yoshdan boshlab ishga kirishga ruxsat etilgan yosh saqlanib qolgan; ba’zi hollarda va muayyan shartlarga rioya qilgan holda – 15 yoshdan boshlab ham. Biroq kino, televideniye, radioeshittirish, teatrlar, teatr va kontsert tashkilotlari, tsirk, ommaviy axborot vositalarida ota-onalardan biri yoki ularning o‘rnini bosuvchi shaxslarning roziligi va vasiylik hamda homiylik organi ruxsati bilan o‘n besh yoshga to‘lmagan shaxslar bilan sog‘lig‘i va ma’naviy rivojlanishiga zarar yetkazmasdan ijoydiy ishlar yaratishda va (yoki) bajarishda (ko‘rsatishda) ishtirok etish uchun mehnat shartnomasini tuzishga ruxsat etilishi haqida qoida qo‘shimcha hisoblanadi.
- Ishga kirishda qanday hujjatlar talab qilinishini belgilovchi moddaning qoidalari ham kengaytirildi. Pasport yoki uning o‘rnini bosuvchi hujjatga va 16 yoshga to‘lmagan shaxslar uchun – tug‘ilganlik to‘g‘risidagi guvohnoma va yashash joyidan ma’lumotnomaga; mehnat daftarchasi, harbiy guvohnoma yoki tegishli ravishda harbiy xizmatga majburlar yoki chaqiriluvchilar uchun ro‘yxatga olish guvohnomasi; oliy yoki o‘rta maxsus ta’lim muassasasini tamomlaganligi to‘g‘risidagi diplomga qo‘shimcha ravishda quyidagi hujjatlar taqdim etilishi kerak: soliq to‘lovchining identifikatsiya raqami; jamg‘arib boriladigan pensiya daftarchasi, ishga birinchi marta kiruvchi shaxslar bundan mustasno.
- MK xodimning shaxsiy ma’lumotlarini himoya qilishni belgilaydigan bandni o‘z ichiga oladi, unda u mehnat munosabatlari bilan ish beruvchiga taqdim etilgan xodimning hamda uning oila a’zolarining hayotiga oid faktlari, hodisalari va holatlari to‘g‘risidagi ma’lumotlar sifatida belgilanadi. Shaxsiy ma’lumotlarga quyidagilar kiradi:
- familiyasi, ismi, otasining ismi, tug‘ilgan sanasi va joyi;
- ta’lim (qachon va qaysi ta’lim muassasalarini tugatganligi, diplom raqamlari, ta’lim yo‘nalishi yoki mutaxassisligi, malakasi);
- ish faoliyati boshlanganidan beri bajarilgan ishlar (shu jumladan harbiy xizmat);
- ro‘yxatdan o‘tish joyi va haqiqiy yashash joyi;
- pasport ma’lumotlari (seriyasi, raqami, kim tomonidan va qachon berilgan);
- shaxsiy telefon raqami, elektron pochta manzili;
- harbiy xizmatga munosabat, harbiy ro‘yxatga olish to‘g‘risidagi ma’lumotlar;
- soliq to‘lovchining identifikatsiya raqami;
- shaxsiy jamg‘arib boriladigan pensiya hisob raqami;
- ishga qabul qilinganda majburiy tibbiy ko‘rik natijalari;
- xodim bilan mehnat shartnomasi bekor qilinganlik asosi;
- oilaviy ahvoli, yaqin qarindoshlarining familiyasi, ismi, otasining ismi va tug‘ilgan sanasi;
- xodim va (yoki) uning oila a’zolari hayotining ish beruvchiga ma’lum bo‘lgan faktlari, hodisalari va holatlari to‘g‘risidagi boshqa ma’lumotlar.
- Yangi MK, shuningdek, xodimning shaxsiy ma’lumotlarini qayta ishlashga qo‘yiladigan umumiy talablarni va ularni himoya qilish kafolatlarini belgilaydi; xodimlarning shaxsiy ma’lumotlarini saqlash, ulardan foydalanish va uzatish; xodimlarning ish beruvchi tomonidan saqlanadigan shaxsiy ma’lumotlarning himoya qilinishini ta’minlash huquqlari; ish beruvchi tomonidan xodimning shaxsiy ma’lumotlarini qayta ishlash va himoya qilishning belgilangan tartibini buzishning huquqiy oqibatlari.
Ish kuni bo‘lmagan bayram kunlarni tartibga soluvchi modda to‘ldirildi. Bunday kunlar ro‘yxatidan tashqari, agar ish kuni bo‘lmagan bayram kuni dam olish kuniga to‘g‘ri kelsa, dam olish kuni bayramdan keyingi ish kuniga o‘tkazilishini belgilovchi qo‘shimcha kiritildi.
- MKning yangi tahririda mehnatni huquqiy tartibga solishning xususiyatlari belgilandi, ular quyidagi mezonlar bo‘yicha tasniflanadi:
- Mehnat sub’yektlari kesimida (ayollar, nogironlar, voyaga yetmaganlar);
- Hududlar, sohalar va mehnat turlari kesimida (pedagogik va tibbiyot xodimlari, transport xodimlari);
- Mehnat sharoitlarining og‘irligiga yoki zararliligiga ko‘ra;
- Tabiiy va iqlim sharoitiga ko‘ra;
- Xodim va ish beruvchi o‘rtasidagi mehnat munosabatlarining o‘ziga xos xususiyatlariga ko‘ra (uy ishchilari, masofaviy ishchilar).
O‘rindosh sifatida ishlaydigan shaxslarning mehnatini tartibga solish xususiyatlarini aniqlashda o‘rindoshlik bo‘yicha ishlarga cheklovlar; tashqi o‘rindoshlik asosida ishga kirishda taqdim etilishi kerak bo‘lgan hujjatlar ro‘yxati; xodimning mehnat daftarchasiga o‘rindoshlik ishi haqida ma’lumot kiritish; o‘rindoshlik asosida ishlashda ish vaqtining davomiyligi va hisobi; o‘rindoshlik asosida ishlaydigan shaxslarning ish haqi; o‘rindoshlik asosida ishlaydigan shaxslar bilan mehnat shartnomasini bekor qilish uchun qo‘shimcha asoslar belgilandi.
- MKning yangi tahririda nafaqat o‘zining yashash joyida yoki kasanachiga yoki uning oila a’zolariga tegishli bo‘lgan boshqa binolarda mehnat shartnomasiga muvofiq ish beruvchining buyurtmasiga binoan mahsulot ishlab chiqarish yoki xizmatlar ko‘rsatish uchun jismoniy shaxs (kasanachi) tomonidan bajariladigan kasanachilik tushunchasi berilgan; balki kasanachilarni ishga olishning minimal yoshi; uy mehnatidan foydalanish shartlari; kasanachi bilan mehnat shartnomasining xususiyatlari; kasanachining oila a’zolarining mehnat shartnomasida nazarda tutilgan ishlarni bajarishda ishtirok etishi; kasanachining ish vaqti; kasanachining mehnat ta’tili va ish haqi belgilangan.
- Alohida paragraf masofaviy ishchilar mehnati kabi yangi turdagi mehnatni tartibga solishning o‘ziga xos xususiyatlariga bag‘ishlangan. Xususan, masofaviy mehnat tushunchasi sifatida xodim tomonidan shartnomada belgilangan mehnat funktsiyasini ish beruvchi joylashgan joydan, statsionar ish joyidan, hududdan yoki ob’yektdan tashqarida, bevosita yoki bilvosita ish beruvchining nazorati ostida mehnat funktsiyasini bajarish va ish bajarilishi bilan bog‘liq masalalar bo‘yicha ish beruvchi va xodim o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni amalga oshirish uchun axborot va telekommunikatsiya tarmoqlari, shu jumladan Internetdan foydalanish keltirilgan.
- Yillik asosiy eng kam mehnat ta’tilining yangi davomiyligi yigirma bir kalendar kuni belgilandi. Bitta tashkilot yoki tarmoqdagi har besh yillik ish uchun xodimga ikki kalendar kunlik, lekin jami sakkiz kalendar kundan ortiq bo‘lmagan yillik qo‘shimcha ta’til beriladi.
- Koronavirus pandemiyasini hisobga olgan holda, xodimga ish haqining bir qismini, lekin eng kam ish haqining 1 baravaridan kam bo‘lmagan miqdorda to‘lash, shuningdek, to‘lanmaydigan ta’tilni 6 oygacha uzaytirish va bir qator boshqa qoidalar joriy etilmoqda.
Yangi Mehnat kodeksining o‘ziga xos jihati shundaki, mehnat munosabatlarini tartibga solish O‘zbekiston tomonidan ratifikatsiya qilingan XMT konventsiyalari qoidalariga asoslanadi, xususan, mehnat munosabatlarini tartibga solishda “gender neytrallik” tamoyilidan foydalaniladi va hokazo.
Ushbu Qonun rasmiy e’lon qilingan kundan boshlab 6 oy o‘tgach, 2023-yil 30-apreldan kuchga kiradi.
O‘ZTO‘QIMACHILIKSANOAT




